Biżuteria żałobna – historia memento mori, biżuterii z włosów i wiktoriańskiej żałoby
Biżuteria żałobna od wieków pełniła funkcję symbolicznej pamiątki po zmarłych. Była wyrazem pamięci, emocji i przywiązania, ale również elementem kultury, religii oraz obyczajowości różnych epok. Dziś biżuteria żałobna fascynuje nie tylko kolekcjonerów dawnej biżuterii, ale także osoby zainteresowane historią sztuki jubilerskiej i symboliką XIX wieku.
Czym jest biżuteria żałobna?
Określenie „biżuteria żałobna” odnosi się przede wszystkim do ozdób noszonych po śmierci bliskiej osoby. Mogły to być pierścionki, medaliony, brosze, bransolety czy naszyjniki mające upamiętniać zmarłego i podkreślać okres żałoby.
Początków tego typu biżuterii można doszukiwać się już w XVI wieku w nurcie „Memento mori”. Łacińskie hasło oznaczające „Pamiętaj o śmierci” przypominało o przemijaniu i kruchości życia. Wczesna biżuteria memento mori często była bardzo dosłowna — pojawiały się na niej czaszki, szkielety, trumny oraz religijne sentencje.
Biżuteria stanowiła osobistą pamiątkę po ukochanej osobie. W czasach, gdy portrety były kosztowne i niedostępne dla większości społeczeństwa, medalion czy pierścień pozwalał mieć symboliczny ślad po zmarłym zawsze przy sobie.
Pierścionki i medaliony upamiętniające zmarłych
Najpopularniejszym rodzajem biżuterii żałobnej były pierścionki z wygrawerowanymi inicjałami, datami śmierci lub krótkimi sentencjami. Często noszono je na przeciwnej dłoni niż obrączkę.
Biżuteria żałobna mogła być zakładana po zakończeniu tzw. „grubej żałoby”, czyli najbardziej restrykcyjnego okresu po śmierci bliskiej osoby. Ozdoby przypominały o zmarłym i jednocześnie podkreślały emocjonalną więź z nim.
Biżuteria z włosów – sentymentalna moda epoki wiktoriańskiej
Od XVII wieku ogromną popularność zdobyła biżuteria wykonywana z włosów zmarłej osoby. Włosy wykorzystywano do tworzenia plecionych naszyjników, bransolet, pierścionków, medalionów czy brosz.
Z włosów wykonywano również miniaturowe dekoracje przedstawiające urny, inicjały, wieńce lub wierzby płaczące. Kompozycje te często umieszczano pod szkłem lub łączono z miniaturami malowanymi na kości słoniowej.
Biżuteria z włosów miała niezwykle osobisty charakter. W epoce wiktoriańskiej traktowano ją jako intymną pamiątkę po ukochanej osobie oraz symbol trwałości relacji nawet po śmierci.
Moda na hair jewelry i wiktoriańska Anglia
W XIX wieku biżuteria z włosów stała się niezwykle popularna w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Istniały nawet specjalne techniki tkania włosów wykorzystywane do tworzenia łańcuszków i ozdobnych wzorów.
Duży wpływ na rozwój tej mody miało czasopismo „Godey’s Magazine and Lady’s Book”, które publikowało instrukcje samodzielnego wykonywania biżuterii z włosów w domowym zaciszu.
Własnoręczne tworzenie takich ozdób dawało rodzinom pewność, że użyte włosy rzeczywiście należały do bliskiej osoby. Miało to znaczenie, ponieważ część rzemieślników wykorzystywała przypadkowe włosy lub po prostu oszukiwała klientów.
Królowa Wiktoria i moda na biżuterię żałobną
Ogromny wpływ na popularność biżuterii żałobnej miała królowa Wiktoria. Po śmierci księcia Alberta w 1861 roku monarchini przez wiele lat nosiła żałobę, a cały dwór podążał za tym zwyczajem.
To właśnie wtedy masowo zaczęto produkować czarną biżuterię żałobną. Najważniejszym materiałem wykorzystywanym do jej tworzenia był gagat (jet) wydobywany w angielskim Whitby.
Oprócz gagatu wykorzystywano również:
- onyks,
- czarną emalię,
- czarne szkło,
- perły,
- kauczuk wulkanizowany.
Biżuteria żałobna z epoki wiktoriańskiej do dziś pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych nurtów dawnego jubilerstwa.
Biżuteria żałobna w Polsce
W Polsce biżuteria żałobna miała dodatkowy wymiar polityczny. Szczególną popularność zdobyła przed i po powstaniu styczniowym.
Czarna biżuteria stała się symbolem patriotyzmu, sprzeciwu wobec zaborców oraz żałoby narodowej po upadku powstania. Wykonywano ją z prostych materiałów, takich jak żelazo, drewno, włosie końskie czy ołów.
Popularnymi motywami były:
- krzyż,
- kotwica,
- serce,
- napis „Boże zbaw Polskę”.
Biżuterię patriotyczną nosiły zarówno kobiety, jak i mężczyźni — w formie pierścieni, brosz, spinek czy krzyżyków.
Dlaczego biżuteria żałobna fascynuje do dziś?
Współcześnie biżuteria żałobna wzbudza skrajne emocje. Dla jednych pozostaje mrocznym i trudnym fragmentem historii, dla innych jest niezwykle poruszającym świadectwem dawnych emocji, rytuałów i sposobów przeżywania straty.
Biżuteria memento mori, pierścionki żałobne czy biżuteria z włosów należą dziś do najbardziej fascynujących obiektów dawnego jubilerstwa oraz kolekcjonerstwa vintage.
Dziś biżuteria żałobna wzbudza skrajne emocje - jednych szokuje i obrzydza, innych zachwyca i fascynuje. Jakie emocje wzbudza w Tobie..?
Bibliografia/netografia:
- Campbell, „Self-Instructor in the Art of Hair Work”, 1867
- Sheumaker H. „Love Entwined. The Curious History of Hairwork in America”
- Clare Phillips ‚Jewelry: From Antiquity to the Present’, Thames & Hudson, 1996
- Charlotte Gere & Judy Rudoe, ‚Jewellery in the age of Queen Victoria: A mire to the world’, The British Museum Press, 2012
- https://kolekcje.muzeumwarszawy.pl/
- www.vam.ac.uk
- https://www.langantiques.com/university/hair-jewelry/
- https://ericaweiner.com/history-lessons/hair%20jewelry
- https://www.butterlaneantiques.com
- https://library.si.edu/